20170411

In morti de Antoni Palumba

S'interramotus bandat anca est su marmista po sa tumba de unu mortu.
- Comenti si naràt sa bonanima?
- Antoni Palumba!
- Ita nci scrieus: "padre premuroso"?
- Ca no, ca no ndi tenìat fillus!
- "Marito amoroso"?
- Sempri stetiu bagadiu!
- "Fratello carissimo"?
- No iat connotu mai ni fradis e ni sorris!
- "Figlio adorato"?
- Bogau de domu a son'e corru a piciocheddu!
- Amico stimato"?
- Sumprus ndi dd'iant bogau su saludu!
- "Cristiano devoto"?
- Frastimmàt che disisperau!
- "Lavoratore indefesso"?
- Stait ca no iat mai traballau e campàt de si chi ddi donat su Comunu, chi oi pagàt puru s'interru!
- Bastàt diaici, apu cumprendiu; nci poneus:
"ANTONI PALUMBA,
NO IAT FATU MAI NUDDA,
DE SA UDDA A SA TUMBA"
*************************************
Custu, mancai potzat parri, no est unu contu cosa de arriri.
Oi giai totus in Campidanu e in totu su Cabu de Basciu eus prantu in calincuna manera sa morti de una picioca chi iat tentu du gemellus unas cantus oras infatu.
Lassat su pobiddu, unu pipiu de ses annus e is gemellinus.
Me in s'uspidali no ci dd'ant fata a dda salvai.
Deu bollu crei chi totus apant fatu totu si chi podiant po chi no depessit acabai diaici. Ddu bollu crei.
Poita est morta insaras custa picioca? A chini prus, pigau de su sconfortu, si castiat a una parti e a s'atra, circhendi a chini ci ghetai is curpas; e chini d'iat a bolli mai una curpa diaici legia, su nd'essiri segau e fata a perdi sa rosa prus bella de su Beranu, una picioca, una sposa, una mama de tres creaturas?
No est custa sa tressa chi si nci fait besiri de sa tupa. Sa Giustizia depit fai su traballu cosa sua, ma no torrat su motu a biu e no tenit mexina po custu dolori.
Depeus torrai a cumprendi e tenni sempri presenti chi sa Morti nos acumpangiat de su primissimu momentu in brent'e mama, e sempri si caminàt avatu aundi totu andaus, sigura de sorigai, sigura che sa Morti, naraus.
In sa Morti seus totus ugualis; est in sa Vida, longa o curtza chi siat, chi nos podeus scioberai; de si dda donai binta chen'e cumbati o de circai de bivi su prus e su mellus chi podeus, po rispetu a nos e totu e a sa Vida chi teneus.
Custa picioca, che atras medas, che miliardus de feminas paris cun issa, prima de issa, cumenti a issa, ant postu sa vida de is fillus anant'e sa insoru; donnia femina scit chi fendi fillus podint suzedi cosas medas, is prus bellas e is prus legias, est totu postu in contu de sa primu di.
Issa boliat bivi de bia, no morri de morta. Paxi a s'anima sua.
p.s.
Medas bortas, prus tostau est a agatai is fueddus po nai una cosa, prus circu de mi ddus fai imprestai de chini ndi connoscit prus de mei. Ddu est unu poeta nasciu e pesau in Casteddu, chi scriit in Italianu e bivit a Bologna.
Custus funt is mellus fueddus chi deu potzat arregordai po circai de ndi bessiri de cussa tupa.
No ddi fatzu s'afrontu de du tradusi in Campidanesu. Dd'at a fai issu candu at a crei.
*************************************
FILASTROCCA DELLE GUARIGIONI
La mamma è ammalata, il bambino lo vede
Conosce un poeta e gli chiede
"Poeta, rispondimi in una poesia
Guarisce questa malattia?"
Poeta ci prova, si gira e si volta
Poeta non trova la rima stavolta
E guarda lontano, e cerca vicino
Cosa scrivo per questo bambino?
Chiede al giorno: risponde non so
Chiede al mondo: risponde non so
Chiede al cuore: risponde non so
Non lo so, non lo so, non lo so!
Passò una vecchina, guardò impietosita
Il suo nome era Mamma la Vita
Guardò quel Poeta, guardò quel bambino
Sorrise e sedette vicino
I due domandarono: "Sai la risposta?"
Lei disse: "Metà, perché l'altra è nascosta
La mamma non so, non è compito mio
Il bambino lo guarirò io"
Poeta comprese, sorrise, annuì
Poi prese la penna, e scrisse così
Alberi, acqua, api, giochi
Amore, arrivederci...
(Bruno Tognolini, RIME RAMINGHE, Salani 2013)

20150926

Contu

"Potevo chiedere come si chiama il vostro cane
Il mio è un po' di tempo che si chiama Libero."

Femus piciocheddus de bint'annus, traballendi in d-unu cantieri de Biciu, un'amigu nostu, anca segamus e bendemus linna po su fogu.
Femus piciocheddus, fiat unu traballu de ponni forza meda e conca pagu, e sa giorrunada ci passada tra una brulla e una befa.
Candu imperamus is machinarius, po segai is truncus prus finis e spacai cuddus prus gurussus, sendi chi non arribbada sa currenti de s'ENEL, tenemus allutu, giai a totu di, unu generadori diesel dess'annu de su pilu, chi fiat cumenti a tenni un elicoteru in conca.
Candu ndi ddu studamus, pariat de nd'essiri bessius de una trambullana, o de miniera; su mundu si citiat e si torrant a intendi su sonu de su bentu, su cantu de is pillonis, e is boxis de is chi fiant traballendi in is cantieris acanta; si non fessit stetiu po Budru.
A fundu totu de su cantieri ddui fiat una barrachedda de linna e arrezza aundi biviat inserrau unu cani de cassa de unu ziu de s'amigu nostu; fiat unu "beagle", arrazza inglesa, pilu cruzzu, origas longas e conca manna; ma prus de donnia atra cosa, est unu cani cun d-una boxi chi parit chi ddu siant alluppendi.
A nai sa beridadi, calincuna borta fiat acanta de s'allupai diaderus, ca circhendi de si nci fuiri de sa presoni cosa sua, si nci apiculada non sciu cumenti finzas a sa crabeturedda e ci stichiat su conconi in d-unu spazieddu tra sa porta e su bussoni sena de arrennesci prus a ndi ddu bogai, e diaici d'iant agatau giai unas cantu bortas.
Budru tzaulàda a totu di, sempri uguali, tres tzaulus de sighida e unu mudu, tres e unu mudu, OU, OU, OU, ..., OU, OU, OU.
Cun is machinarius alluttus giai-giai non s'intendiat, ca su terrenu fiat profundu meda; ma candu traballamus cun is bratzus, sena de machinas, su grupu studau, fiat unu dannu, OU, OU, OU, ... Insaras calincunu, giai sempri Toniu, ddi ghettada su tzerriu: "CITIU, BUDRU". Cuddu si citiada pagu-pagu, cumenti a nai ca iat comprendiu ca fiat po issu, e torrada a cumetzai: OU, OU, OU, ...,
Ma tant'iat fatu chi unu mengianu non d'iant agatau in sa cabbia; in calincuna manera ci fiat arrennesciu a ci bessiri e sindi fiat andau po cuntu suu.
A pustis de unas cantu dis, chi si penzamus de ddu biri torrendindi solu-solu, emus cumprendiu chi Budru s'iat abendonau. Podiant essiri cosas meda; chi fessit stetiu su meri e totu a ddu scapai, ca non fiat su cani de cassa chi si penzada issu; o chi si fessit fuiu a solu de sa cabbia e ci fessit bessiu conca a sa statali aundi giai de siguru d'iant stumbiu, ma in cussas dis non d'emus biu canis stumbius chi d'assimbillanta; su m-prus penzamus chi essit caminau de passu po si ndi stesiai su prus chi podiat da sa presoni cosa sua.
De i-cussu momentu tenemus una brulla noa; si penzamus in su telegiornali, su giornalista chistionendi de unu logu ita si ollat chi siat e a palas de issu: OU, OU, OU, ..., OU, OU, OU, Budru!
- Ecco siamo collegati da Montecitorio dove è in corso una importante discussione OU, OU, OU, - 
- La maglia gialla davanti a tutti si appresta a tagliare uno storico - OU, OU, OU, - traguardo! - 
- Alle nostre spalle lo Shuttle Columbia sbuffa in attesa dell'arrivo degli astrona - OU, OU, OU, - uti - 
- Siamo a bordo della Stazione Spaziale e dagli oblò possiamo chiaramente vedere la Terra come una grande - OU, OU, OU, - sfera azzurra - 
S'idea de Budru chi si fessit fuiu de presoni e sindi andessit liberu po su mundu a tzaulai si praxiat meda; Budru fiat acabau a essiri una figura de libertadi contras a sa prepotentzia e su pregiudiziu; podis essiri stranieru, ledgiu, a conca manna, tontu po finzas, ma non ses obligau a rinunciai a sa libertadi cosa tua.

20140102

Fueddus: spanigu

"... Juannìcu ... a su spanigu aberit s'adobiu ..." (da "XVIII S'adobiada de is topis", in "Contus Campidanesus e Fabulas" de Giuliu Angioni 2011)

De spainai, de su Latinu EX-PAGINARE, (M.L.Wagner, DES), spraxi in terra, su spanigu est su momento chi su soli bessit e spaniat sa luxi in sa terra.

20120817

Fueddus: futu, futtu

Futu-a, aggettivu, de cosa o persona chi balit, beni formada e utili a sa bisongia: custa est cosa futa; su tali est s'unicu futu.
Fueddu pagu presenti in is dizionarius; non s'agatat in su Wagner e in su Porru, cumparit in Internet in su DULS de Antoninu Rubattu (futtu: abile, accorto, avveduto, valore) e in su DitzionariuOnline (fútu, nm, agt  chi o cosa chi est de valori, chi giuat, chi bàlidi).
Nudda scieus de s'etimologia de custu fueddu. Hiat a podi essiri una forma contratta de su latinu versūtus (scaltro, abile, accorto, ingegnoso) versutus-sutus-futu, chi d'acostat a s'italianu versato (esperto, scaltro).

20111106

Atobiu asuba de sa Lingua Sarda

S'Accademia de sa Lingua Sarda Campidanesa hat apariciau s'atobiu “Salvaguardia e valorizzazione di tutte le varianti della Lingua Sarda comprese le alloglotte” chi s'hat a tenni su 18, 19 e 20 de donniasanti de su 2011 in su de s'Hotel Califfo, in S'oru e mari a Quartu Sant'Aleni.
Su programma innoi.
Prima de totu tocat a nai chi est una sienda bona meda, poita donat sa possibilidadi de s'atobiai cun ateras personas chi funt interessadas a sa chistioni de sa lingua sarda. In prus, s'Academia, sendi fata de studiosus e apassionaus de su campidanesu chi chistionu deu puru comenti su Professori Giuliu Solinas e su Dottori Luciu Spiga hat a essiri siguramenti una cosa de grandu calidadi e capaçi de produsi efetus in su benidéru.
Una cosa perou da depu nai subitu. Pensu hiat a essiri stetiu bellu a tenni su coraggiu de d'organizzai in sardu e tradusi is interventus in italianu sceti po is chi non du podint propriu cumprendi.
Du scieus totus chi scriri e chistinai unu sardu bellu e eleganti non est una cosa façili e deu seu s'utimu a podi scudi sa primu perda, ma pensu chi mellus hiat a essiri chi poneiamus a una pati sa bregungia e cumenzamus a imperai su sardu nostu puru comenti lingua de traballu.

20111015

Modus de nai: mocca de sartizzu, soga de sartizzu

Si narat: "una mocca de sartizzu", ma ita est una mocca? su Porru dda tradùsit cun s'italianu "budello" e aici e totu fait su Wagner (mòkka = catalanu moca "vientre, bandullo"). I moccas funt, difati, is chi funt morigàdas de calincunu chi si donat fastidiu o si fait inchietài, e si furriant: "gei non m'hat a bolli furriai i' moccas!".
Foto Su Fruscu - Atzara
Postu chi in is tempus antigus su sartizzu si fiat sceti cun su budellu de is animalis, sa mocca est su contenidori, sa forma e sa mesura de su sartizzu (metonimìa).
Si narat: "una soga de sartizzu" puru, ma est una cosa differenti. Sa soga est una funi, un'acapiu de peddi, e Porru dda tradusit cun agugliàda, su tanti de filu chi si ponit in s'agulla; sa soga est una mesura chi s'imperat po un'arrogu segau de una una cosa prus longa, sia funi, filu o sartizzu.
Foto Uva Libre
Su sartizzu sicau de solitu si faidi a pezzus cruzus e si ponit a sicai apicau a ferr'e cuaddu, mentris su sartizzu friscu, su chi si pigat anch'èst su carnazzeri, si fait longu cantu est su budellu interu e si segat a sogas a segunda de su tanti chi ndi serbit.

20110315

Fueddus: chìzzi, chitzi, kittsi

Chìzzi (kittsi in su Wagner), [de s'avverbiu latinu cĭtō (sùbitu, luègusu) in su comparativu citius] avverbiu de tempus: fiat a mengianeddu chizzi, si bieus a su chizzi, o a solu est ancora chizzi.
Modus de nai: beni chizzi!, ironicu, riferiu a unu ancora dormiu a s'ora de s'apuntamentu, in generali scoberendi chi si chi hiat depiri essi stetiu giai fatu est ancora de fai; de chizz'e chizzi, afotiat, chizzi-chizzi.