20150926

Contu

"Potevo chiedere come si chiama il vostro cane
Il mio è un po' di tempo che si chiama Libero."

Femus piciocheddus de bint'annus, traballendi in d-unu cantieri de Biciu, un'amigu nostu, anca segamus e bendemus linna po su fogu.
Femus piciocheddus, fiat unu traballu de ponni forza meda e conca pagu, e sa giorrunada ci passada tra una brulla e una befa.
Candu imperamus is machinarius, po segai is truncus prus finis e spacai cuddus prus gurussus, sendi chi non arribbada sa currenti de s'ENEL, tenemus allutu, giai a totu di, unu generadori diesel dess'annu de su pilu, chi fiat cumenti a tenni un elicoteru in conca.
Candu ndi ddu studamus, pariat de nd'essiri bessius de una trambullana, o de miniera; su mundu si citiat e si torrant a intendi su sonu de su bentu, su cantu de is pillonis, e is boxis de is chi fiant traballendi in is cantieris acanta; si non fessit stetiu po Budru.
A fundu totu de su cantieri ddui fiat una barrachedda de linna e arrezza aundi biviat inserrau unu cani de cassa de unu ziu de s'amigu nostu; fiat unu "beagle", arrazza inglesa, pilu cruzzu, origas longas e conca manna; ma prus de donnia atra cosa, est unu cani cun d-una boxi chi parit chi ddu siant alluppendi.
A nai sa beridadi, calincuna borta fiat acanta de s'allupai diaderus, ca circhendi de si nci fuiri de sa presoni cosa sua, si nci apiculada non sciu cumenti finzas a sa crabeturedda e ci stichiat su conconi in d-unu spazieddu tra sa porta e su bussoni sena de arrennesci prus a ndi ddu bogai, e diaici d'iant agatau giai unas cantu bortas.
Budru tzaulàda a totu di, sempri uguali, tres tzaulus de sighida e unu mudu, tres e unu mudu, OU, OU, OU, ..., OU, OU, OU.
Cun is machinarius alluttus giai-giai non s'intendiat, ca su terrenu fiat profundu meda; ma candu traballamus cun is bratzus, sena de machinas, su grupu studau, fiat unu dannu, OU, OU, OU, ... Insaras calincunu, giai sempri Toniu, ddi ghettada su tzerriu: "CITIU, BUDRU". Cuddu si citiada pagu-pagu, cumenti a nai ca iat comprendiu ca fiat po issu, e torrada a cumetzai: OU, OU, OU, ...,
Ma tant'iat fatu chi unu mengianu non d'iant agatau in sa cabbia; in calincuna manera ci fiat arrennesciu a ci bessiri e sindi fiat andau po cuntu suu.
A pustis de unas cantu dis, chi si penzamus de ddu biri torrendindi solu-solu, emus cumprendiu chi Budru s'iat abendonau. Podiant essiri cosas meda; chi fessit stetiu su meri e totu a ddu scapai, ca non fiat su cani de cassa chi si penzada issu; o chi si fessit fuiu a solu de sa cabbia e ci fessit bessiu conca a sa statali aundi giai de siguru d'iant stumbiu, ma in cussas dis non d'emus biu canis stumbius chi d'assimbillanta; su m-prus penzamus chi essit caminau de passu po si ndi stesiai su prus chi podiat da sa presoni cosa sua.
De i-cussu momentu tenemus una brulla noa; si penzamus in su telegiornali, su giornalista chistionendi de unu logu ita si ollat chi siat e a palas de issu: OU, OU, OU, ..., OU, OU, OU, Budru!
- Ecco siamo collegati da Montecitorio dove è in corso una importante discussione OU, OU, OU, - 
- La maglia gialla davanti a tutti si appresta a tagliare uno storico - OU, OU, OU, - traguardo! - 
- Alle nostre spalle lo Shuttle Columbia sbuffa in attesa dell'arrivo degli astrona - OU, OU, OU, - uti - 
- Siamo a bordo della Stazione Spaziale e dagli oblò possiamo chiaramente vedere la Terra come una grande - OU, OU, OU, - sfera azzurra - 
S'idea de Budru chi si fessit fuiu de presoni e sindi andessit liberu po su mundu a tzaulai si praxiat meda; Budru fiat acabau a essiri una figura de libertadi contras a sa prepotentzia e su pregiudiziu; podis essiri stranieru, ledgiu, a conca manna, tontu po finzas, ma non ses obligau a rinunciai a sa libertadi cosa tua.

20140102

Fueddus: spanigu

"... Juannìcu ... a su spanigu aberit s'adobiu ..." (da "XVIII S'adobiada de is topis", in "Contus Campidanesus e Fabulas" de Giuliu Angioni 2011)

De spainai, de su Latinu EX-PAGINARE, (M.L.Wagner, DES), spraxi in terra, su spanigu est su momento chi su soli bessit e spaniat sa luxi in sa terra.

20120817

Fueddus: futu, futtu

Futu-a, aggettivu, de cosa o persona chi balit, beni formada e utili a sa bisongia: custa est cosa futa; su tali est s'unicu futu.
Fueddu pagu presenti in is dizionarius; non s'agatat in su Wagner e in su Porru, cumparit in Internet in su DULS de Antoninu Rubattu (futtu: abile, accorto, avveduto, valore) e in su DitzionariuOnline (fútu, nm, agt  chi o cosa chi est de valori, chi giuat, chi bàlidi).
Nudda scieus de s'etimologia de custu fueddu. Hiat a podi essiri una forma contratta de su latinu versūtus (scaltro, abile, accorto, ingegnoso) versutus-sutus-futu, chi d'acostat a s'italianu versato (esperto, scaltro).

20111106

Atobiu asuba de sa Lingua Sarda

S'Accademia de sa Lingua Sarda Campidanesa hat apariciau s'atobiu “Salvaguardia e valorizzazione di tutte le varianti della Lingua Sarda comprese le alloglotte” chi s'hat a tenni su 18, 19 e 20 de donniasanti de su 2011 in su de s'Hotel Califfo, in S'oru e mari a Quartu Sant'Aleni.
Su programma innoi.
Prima de totu tocat a nai chi est una sienda bona meda, poita donat sa possibilidadi de s'atobiai cun ateras personas chi funt interessadas a sa chistioni de sa lingua sarda. In prus, s'Academia, sendi fata de studiosus e apassionaus de su campidanesu chi chistionu deu puru comenti su Professori Giuliu Solinas e su Dottori Luciu Spiga hat a essiri siguramenti una cosa de grandu calidadi e capaçi de produsi efetus in su benidéru.
Una cosa perou da depu nai subitu. Pensu hiat a essiri stetiu bellu a tenni su coraggiu de d'organizzai in sardu e tradusi is interventus in italianu sceti po is chi non du podint propriu cumprendi.
Du scieus totus chi scriri e chistinai unu sardu bellu e eleganti non est una cosa façili e deu seu s'utimu a podi scudi sa primu perda, ma pensu chi mellus hiat a essiri chi poneiamus a una pati sa bregungia e cumenzamus a imperai su sardu nostu puru comenti lingua de traballu.

20111015

Modus de nai: mocca de sartizzu, soga de sartizzu

Si narat: "una mocca de sartizzu", ma ita est una mocca? su Porru dda tradùsit cun s'italianu "budello" e aici e totu fait su Wagner (mòkka = catalanu moca "vientre, bandullo"). I moccas funt, difati, is chi funt morigàdas de calincunu chi si donat fastidiu o si fait inchietài, e si furriant: "gei non m'hat a bolli furriai i' moccas!".
Foto Su Fruscu - Atzara
Postu chi in is tempus antigus su sartizzu si fiat sceti cun su budellu de is animalis, sa mocca est su contenidori, sa forma e sa mesura de su sartizzu (metonimìa).
Si narat: "una soga de sartizzu" puru, ma est una cosa differenti. Sa soga est una funi, un'acapiu de peddi, e Porru dda tradusit cun agugliàda, su tanti de filu chi si ponit in s'agulla; sa soga est una mesura chi s'imperat po un'arrogu segau de una una cosa prus longa, sia funi, filu o sartizzu.
Foto Uva Libre
Su sartizzu sicau de solitu si faidi a pezzus cruzus e si ponit a sicai apicau a ferr'e cuaddu, mentris su sartizzu friscu, su chi si pigat anch'èst su carnazzeri, si fait longu cantu est su budellu interu e si segat a sogas a segunda de su tanti chi ndi serbit.

20110315

Fueddus: chìzzi, chitzi, kittsi

Chìzzi (kittsi in su Wagner), [de s'avverbiu latinu cĭtō (sùbitu, luègusu) in su comparativu citius] avverbiu de tempus: fiat a mengianeddu chizzi, si bieus a su chizzi, o a solu est ancora chizzi.
Modus de nai: beni chizzi!, ironicu, riferiu a unu ancora dormiu a s'ora de s'apuntamentu, in generali scoberendi chi si chi hiat depiri essi stetiu giai fatu est ancora de fai; de chizz'e chizzi, afotiat, chizzi-chizzi.

20101224

A Lugori - de Ottone Bacaredda

Happu ingiriau su mundu cant'est mannu
e 'nc' happu bistu cosas de fai spantu,
happu suffertu dognia sort'è dannu,
conosciu it'est s'arrisu, it'est su prantu;
prus feroçi ses tui, bella Lugori.

Is ogus tuus, alluttus che su fogu,
sa bucca tua, prus frisca de una rosa,
in su coru m'hant fattu cussu giogu
chi no assimbilat a nisciuna cosa,
chi spizzulat e poburu e signori,
e chi ddi nanta, sino sbagliu, amori.

Tui sola biu, Lugori, in dognia parti,
stella luxenti in notti de beranu;
sempri ti sigu, e no conosciu s'arti
mancu de lompi a ti stringi sa manu…
comenti su profumu de unu flori,
t'intendu e no ti toccu, o mia Lugori.

E seu feliçi de ti cuntemplai
che una Nostrassignora in processioni,
e suffru e timu de no m'ammacchiai
a biri chi no intendis arrexoni,
ma po ti fai cumprendi it'est amori
t'hem'a bolli basai, bella Lugori.
(agatau aundi est Isola Sarda)

Una bella poesia de Ottone Bacaredda, bìviu in Casteddu in is seculus passaus, grandu abogau, sìndigu e sa çitadi in is primus annus de su noixentus.
Una poesia "stilnovista", cun quatru strofas de ses versusu cun is rimas ABABCC, a pati sa prima de cincu versus ABABC.
Sa lingua assimbìllada meda a cussu sardu de sa genti studiàda chi praxiat a Bissenti Porru; sa "h" italiana de su verbu "hai", sa "t" in sa terza persona de is verbus (assimbillat); sa "ç" cun sa cedilla po sa "z" durci de "feroçi" e "feliçi" ca si  ligint "ferozi" e "felizi".
Diversamenti de Porru, Bacaredda ponit is dopiasa a sa mora italiana (happu, suffertu, fattu).
Su lessicu, comenti nau, est su de Porru, sìmbili meda a s'Italianu; pagus i fueddus prus autoctonus, prus sardus, po si chi podit significai.
lugori - fueddu pagu comunu, benit de luxi, e s'imperat po i luxis dilicadasa che cussa de sa Luna; s'autori 'ndi ponit nomini a sa femina amada.
ingiriau - fueddu çertamenti carateristicu, ma imperàu cun d'una licenzia poetica manna, asi ca Porru puru narat ca su mundu si girat, no si ingiriat; unu mazz'i apiu s'ingiriat a ispagu, no su mundu.